Darwin voor coaches

Volgens de evolutionaire psychologie ontstaan veel van de problemen van de moderne mens doordat onze hersenen niet zijn aangepast op deze moderne tijd. Vooral in werk komen we in veel situaties waarin de mens niet goed kan bouwen op zijn instinct. De coach kan de client helpen deze innerlijke kloof te overbruggen. Deze evolutionaire benadering van coaching levert niet alleen een nieuw perspectief, het is ook een belangrijke aanvulling op de moderne benaderingen van coaching.

Een aantal jaar geleden bracht ik de vakantie door aan een klein riviertje in zuid-Frankrijk. Langs de rivier waren hoge rotsen waar je vanaf kon duiken. Op een van deze rotsen kwam ik een landgenoot tegen, laat ik hem even Frank noemen. Frank stond vertwijfeld naar beneden te kijken. “Ik begrijp niet waarom ik dit niet durf”, bleef hij maar herhalen. Waarom durf ik hier niet gewoon naar beneden te springen? Ik had een simpel antwoord voor hem: omdat het eng is.

Mijn achtergrond is psychologie, met name de biologische hoek. Ik bekijk menselijk gedrag zoals een bioloog kijkt naar het gedrag van leeuwen of giraffes. Belangrijk uitgangspunt in deze benadering is dat gedrag, net als de vorm van handen en voeten, het product is van biologische evolutie. Angst is bijvoorbeeld ontstaan omdat het ons waarschuwt voor gevaarlijke situaties. Het doet ons beter opletten en dingen vermijden, zoals afgronden. Vanuit mijn biologische perspectief stelde Frank zichzelf de verkeerde vraag. Zijn angst is geen raadsel, het is een natuurlijke reactie op hoogtes. De vraag die hij moet beantwoorden is hoe die angst te overwinnen. Ook hier is vanuit mijn tak van sport veel zinnigs over te zeggen, maar daarover later meer.

Paleo coaching
Het gesprek met Frank was voor mij de inspiratie om op een meer evolutionaire manier tegen coaching aan te kijken, een benadering die ik ook wel paleo coaching noem (naar de periode waarin de menselijke soort is geëvolueerd, het paleolithicum). Deze benadering is in een aantal opzichten tegengesteld aan wat ik vaak bij coaching zie. Veel coaches kiezen de benadering van Frank. Ze gaan in het individu op zoek naar iets dat zijn gedrag verklaart. Samen met de cliënt gaat de coach bijvoorbeeld op zoek naar ingesleten denkpatronen, hinderende overtuigingen of zelfs traumatische ervaringen. Er moet iets in de cliënt worden gecorrigeerd om verder te kunnen. Deze benadering kan echter contraproductief werken.

Laat ik de case van Karel nemen om de paleo benadering te illustreren.

Karel zit in een reintegratieproject. Hij is na 30 jaar trouwe dienst wegbezuinigd, maar moet nog 15 jaar tot zijn pensioen. Karel heeft veel moeite werk te vinden. Hij worstelt met een cocktail van negatieve gevoelens zoals depressie, woede, hulpeloosheid en angst. Karel had al meerdere coaches versleten voor hij bij ons kwam. Een van zijn eerdere coaches ging met hem op zoek naar de oorsprong van zijn negatieve denkpatronen. Er werden overtuigingen blootgelegd en denkpatronen gecorrigeerd. Een andere coach hielp hem anders naar zichzelf te kijken en te ontdekken waar zijn persoonlijke kwaliteiten liggen. Maar Karel viel telkens weer terug in de negatieve gevoelens.

Mijn eerste reactie op Karel lag in dezelfde lijn als bij Frank: je voelt je zo omdat ieder normaal mens zich in jou situatie zo zou voelen. Om dit beter te begrijpen moeten we een stapje terugzetten in de menselijke evolutie. Onze voorouders leefden in kleine groepen met hechte sociale banden. De groep was van levensbelang voor het individu, buiten de groep waren je kansen op overleven klein. Een plek hebben in de groep is daarom een basaal menselijk belang en uitsluiting was een van de ergste dingen die je kon overkomen. Dit laatste is exact wat Karel overkwam, hij was uit de groep verstoten.

De savanne
Onze emoties reageren in de basis zoals evolutie ze heeft geprogrammeerd. Sociale uitsluiting vinden we bijvoorbeeld verschrikkelijk en ontslag is daarom een sterke voorspeller van depressie. Emoties kunnen irrationeel lijken, maar dat is vooral omdat evolutie onze emoties niet voor onze moderne tijd heeft geprogrammeerd. Ze zijn geprogrammeerd voor het leven in kleine groepjes op de savanne van Afrika. Dit wordt in de evolutionaire psychologie het savanne principe genoemd: ook al wonen we in een moderne stad, in onze schedel zit een stel hersens dat ingesteld is op de savanne. De evolutionaire psychologie stelt dat veel problemen van moderne mensen ontstaan doordat we niet goed kunnen omgaan met die moderne situatie. Ontslag is bijvoorbeeld normaal in de moderne economie, er is geen rationele reden om hier depressief over te worden. Je moet gewoon weer op zoek (voor een buitenstaander die niet in die situatie zit is het ook makkelijk dit advies te geven). Menselijk gezien werkt het natuurlijk niet zo. De oermens raakt zo verloren in de moderne wereld. Een coach kan kan een belangrijke rol spelen in deze verdwaalde oermens te helpen zijn weg te vinden. In paleo coaching onderscheiden we hier vijf stappen in.

1. Inzicht in context
De eerste stap in paleo coaching is inzicht krijgen in de context. Bij Frank was dit eenvoudig: een 6 meter diepe afgrond en geen enkele ervaring met dit type activiteit. Bij Karel was de context iets complexer. Hij was niet alleen ontslagen, maar door zijn specifieke skills en leeftijd had hij weinig opties. Hij was als het ware ook uit de maatschappij verstoten. De afwijzingen die hij op sollicitatiebrieven kreeg versterkten dit gevoel. Wat in zijn voordeel werkte was dat hij een goede relatie met zijn vrouw en kinderen had, zonder dit vangnet was de situatie waarschijnlijk erger geweest. Al deze aspecten zijn belangrijk voor de coach om inzicht te krijgen in de context.

2. Menselijk perspectief
Stap twee is de reacties van de cliënt in een menselijk perspectief plaatsen. De cliënt moet begrijpen waarom hij zich op een bepaalde manier voelt of reageert. Frank vroeg mij bijvoorbeeld waarom hij zo bang was terwijl anderen zo achteloos naar beneden sprongen. Het antwoord was dat die anderen de eerste keer waarschijnlijk net zo bang waren. Maar als je een paar keer ervaart dat je het veilig kunt springen, gaat de angst vanzelf weg. De vijfde keer spring je net zo achteloos naar beneden.

Deze tweede stap is om een aantal redenen erg belangrijk. Frank begon te twijfelen aan zichzelf, in zijn vraag lag de suggestie dat er iets is met hem waardoor hij het niet durft. Frank heeft nu twee problemen: hij is bang en er is mogelijk iets mis met hem. Deze problemen versterken elkaar ook nog eens: de twijfel aan jezelf ondermijnt het vermogen de angst te overwinnen. Frank’s benadering legt de last bij het individu, waardoor het probleem wordt uitvergroot. Door de (gevoels-) reacties van de cliënt in een menselijk perspectief te plaatsen, helpt de coach de cliënt deze beter te plaatsen en te accepteren.

Acceptatie is een essentiële stap in de paleo benadering. Veel negatieve reacties zijn in de basis instinctieve reacties die (ooit) een functionele waarde hebben (gehad). Wanneer we er tegen vechten of ze weg proberen te drukken, is de kans groot dat we ze versterken. Wanneer je ziet dat het geen persoonlijk falen of manco is, maar iets menselijks, dan is het eenvoudiger de reactie te accepteren. Acceptatie is vaak ook al een eerste belangrijke stap naar een oplossing (onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat het accepteren van depressie leidt tot een sneller herstel). Dit was ook belangrijk voor Karel, hij kon door deze stap zowel zijn gevoelens van depressie als zijn boosheid een plek geven.

3. (biosociale) doelen helder maken
Stap drie in paleo coaching is doelen en prioriteiten helder krijgen. Dit is natuurlijk vaste prik voor veel coaches. Waar paleo coaching zich in onderscheidt is dat doelen in een biologisch kader geplaatst worden. Iedereen heeft zijn eigen persoonlijke doelen, maar de belangen die ons echt bewegen zijn bijzonder universeel. In de evolutionaire psychologie worden dit ook wel biosociale doelen genoemd. Voorbeelden van dit type doelen zijn sociale positie en acceptatie. Dit type doelen wordt nog wel eens over het hoofd gezien bij het nadenken over doelen, vooral omdat dit geen doelen zijn waar we bewust voor hebben gekozen. Karel ontdekte bijvoorbeeld pas na zijn ontslag hoe belangrijk het voor hem was een onderdeel van iets te kunnen zijn en bij te dragen. Dit was natuurlijk altijd al belangrijk voor hem, maar dit belang werd tot zijn ontslag automatisch ingevuld en Karel dacht daar dus verder niet over na. In paleo coaching worden persoonlijke doelen in de context van biosociale doelen geplaatst om ze zo een beter fundament te geven.

4. Context aanpassen
In stap vier kijken we hoe de context (stap 1) zo aan te passen dat de doelen (stap 3) beter gerealiseerd kunnen worden. Mijn suggestie voor Frank was iets dat ik zelf ooit gedaan had bij een zeer hoge sprong: gewoon niet kijken. Het zien van de afgrond triggert de angst. Wat ik deed was een aanloop nemen zodat ik op het moment dat ik naar beneden kon kijken, niet meer terug kon. Een andere methode is gewenning: elke keer van iets hoger springen. Deze aanpak werkte bij Karel natuurlijk niet. Hij vond een andere oplossing: vrijwilligerswerk. Door zich samen met anderen in te zetten voor een goed doel kreeg hij weer een gevoel van aansluiting en waarde. Dit bleek ook en stuk effectiever te werken dan graven in denkpatronen en overtuigingen.

5. Vrije keuze
Ten slotte is de vijfde stap in paleo coaching het ondernemen van actie. Mensen komen in actie wanneer ze een duidelijk belang hebben (stap 3) en de mogelijkheid zien om actie te nemen. De voorgaande drie stappen maken het allemaal makkelijker om tot actie over te gaan. Acceptatie verlicht de last, doelen stellen creëert focus en motivatie en het aanpassen van de context maakt de weg vrij. Doordat Karel zich beter over zichzelf voelde was solliciteren niet meer zo’n loodzware en vernederende taak voor hem. Maar zelfs met dit voorwerk  komt het uiteindelijk aan op de keuze die hier en nu gemaakt wordt.

De biologische benadering wordt vaak in strijd gezien met dit idee van vrije keuze, als het biologisch is kun je er immers niets aan doen. Maar niets is minder waar. Genoeg mensen gaan recht tegen hun meest basale biologische belangen in, zoals geestelijken die voor het celibaat kiezen of hongerstakers die hun leven op het spel zetten door eten te weigeren. Angst wil ook niet zeggen dat je iets niet kunt doen (of zoals ik wel eens tegen de kinderen zei toen ze nog klein waren: ook al het niet lekker is kun je het gewoon eten). Een belangrijk element in paleo coaching is daarom het ontdekken van de eigen keuzeruimte. Karel vond het nog steeds niet leuk om te solliciteren, maar hij begreep nu waar dit gevoel vandaan kwam en dat hij zich er niet door hoefde te laten tegenhouden.

Juiste vragen stellen
In elk aspect van het werk komen we problemen tegen die in essentie ontstaan doordat ons instinct niet goed met de moderne situatie om kan gaan. Veel problemen in communicatie, samenwerking en motivatie hangen hier direct mee samen. Kennis van menselijke instincten kan voorkomen dat we, net als Frank, de verkeerde vraag stellen. Karel’s negatieve denken had weinig te maken met zijn persoonlijkheid of aangeleerde patronen, maar alles met een situatie die de mens op een fundamenteel niveau raakt. Het is daarom mijn overtuiging dat ongeacht wat je benadering is in coaching, elke coach baat heeft bij kennis van de evolutionaire psychologie. Op onze website hebben we een leeslijst met zowel wetenschappelijke als populaire titels die geïnteresseerden op weg kunnen helpen.

Frank is uiteindelijk gesprongen. Onder aanhoudende druk van zijn kinderen (sociale druk werkt ook fantastisch bij mensen).

Lees meer over de cursus Paleo coaching

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s